“Domates Güzeli”

Çocukluğumuzun “Domates Güzeli” saygıdeğer sanatçı Ayşen Gruda. Geçmişten gelen bir tebessüm.

domates-guzeli-beyaz-cama-sunger-cekti-525
Bu yıl da biz kendi yarışmamızı yaptık ve “Domates Güzeli”mizi veya daha doğrusu güzellerimizi seçtik. Ana ürünümüz yine onlar oldu. Her biri atalık yirmi beş çeşit denedik. Bir kısmı geçen yıldan kendi tohumlarımız, bir kısmı eşten dosttan, bir kısmı “Ana Tohum” projesinden, diğerleri de Ağaçlar net tohum paylaşım etkinliğinden. Toplamda yüz on kök diktik, sağda solda geçen yıl düşen meyvelerden veya sağa sola yayılan komposttan çıkanlarla birlikte yüz yirmi kökü buldu. Çeşitlerden bazılarına bir bakmakta fayda var. Her biri kendine has tatları, verimleri, formları, renkleri olan dünya güzeli varlıklar.

Önce en memnun kaldıklarımızla başlıyorum. Memnuniyetimizin pek çok ölçüsü var aslında. Verim, hastalıklara ve kuraklığa dayanıklılık, lezzet, biraz erkencilik gibi ölçülerin her birini karşılayanlar önümüzdeki yılın ana çeşitleri olacaklar. Şu an için üçü sırık, biri yarı sırık, biri de oturak olan beş çeşidi belirledik. İlki geçen yıldan da çok memnun kaldığımız Alakır etlisi. Geçen yıl Ağaçlar net etkinliğinde paylaştığımda genel çeşit bilgilerinin yanında hikayesini de yazmıştım; ilgili kısmı buraya da ekleyelim:

(…)
Size nereden geldi: Alakır havzasında yaşayan Birhan-Tuba çiftinden
Tohumun kökeni : Batı Toroslar yayla köyleri. Zamanında bu bölgeden alınan tohumlar Fransa’da bir eko köyde yetiştirilmiş, oradan, alındığı yurda doğru elden ele bir yolculuğa çıkarak nihayetinde geriye dönmüş ve 10 yıldır da eski bölgesinde Birhan-Tuğba Erkutlu çiftinin arazisinde yetiştirilmeye devam etmektedir. Uzun yıllardır bu çeşidi görmeyen bölge ihtiyarları tekrar karşılaştıklarında hatırlamışlar, isminin “köpek hayası” olduğunu söylemişler. Bu isim yedekte dursun, bilinsin diyerek buraya yazdık ancak tercih edenlere de “Alakır Etlisi” alternatifini öneriyoruz.
(…)

Lezzetiyle taze tüketim, etli yapısıyla da kurutmalık veya salçalık, sosluk. Yani her biçimde kullanılabilecek bir çeşit. Gayet de verimli:

2

Normalde iri bir domates değilse de aralarda yarım kiloyu geçenler çıkıyor; ama çoğunlukla 150-250 gr aralığındalar.

3

Bir de “ANA TOHUM” projesi var. Florida, Tampa’da yaşayan ve tarımla uğraşan Dr. Mehmet Bey’in Anadolu’nun yerli çeşitlerini korumaya, çoğaltmaya yönelik oluşturduğu bir proje. Gönderdiği kimi çeşitler artık Anadolu’da kaybolmuş olanlar. Aşağıdaki “Heybetli” de öyle. Onunla ilgili yazdıklarına bir bakalım:

“Yüksek verimli, iri meyveli bir domates için oldukça erken olgunluğa ulasan (65-70 gun), kimisi 500 gr civarında, kimisi daha ağır olan meyveler veren, patates yapraklı, sırık, dallanan ve boylanan bir çeşit. Meyveler, ağırlıklı olarak pembe ve kırmızı tonlarıyla ve ona ek olarak turuncuyla karışık bir renge ve ince kabuğa, düşük asiditeye veyüksek Brix değerine sahip olup depolamaya uygun dğildir. Taze tüketim için kullanılmasinı tavsiye ederim. (…)
Çeşidin tohumları, o zaman ABD’nin California Eyaleti’nde yaşayan ve 2006 yılında vefat eden Wade Wofford tarafindan Seed Savers Exchange’in üretim çiftliğine 1988-1998 yılları arasında bağışlanmıştır (not edilmedigi için hangi yıl bağışlandığı belirsizdir). Wade, çeşit tohumlarını daha önce yetiştiren bir amatör yetiştirici grubundan temin etmiştir. Kendisi bağış notunda şunu belirtmiştir: “Tohumları ABD’de ilk dolaşıma sokan kişi, Türkiye’de bir restoranda sandviç siparişi veriyor. Sandviçin içindeki domates diliminin büyüklüğünün ekmeğin dışına taştığını görüyor ve tohumlarını peçeteye sarıp iri domates yetiştirmeyi çok seven ABD’deki babasına postalıyor. Olgunlaşmaya yakın, kimi meyvelerin omuzları albenisi yüksek koyu yeşil bir renk almakta, bu renklenme meyve olgunluğuna doğru belirsizleşmektedir.

Heybetli, patates yapraklı bir domates olması sebebiyle çok nadir bulunan bir yerli domates çeşidi. Ne yazık ki, tohumunun alındığı yöre hakkında bir bilgimiz yok ancak Batı Anadolu veya Trakya’ya ait olma olasılığı büyüktür. Aynı zamanda, bu yörelere, iri ve pembe domateslerin sıklıkla görüldüğü Bulgaristan’dan 19. yüzyıl sonu/20. yüzyıl başında gelen Türk göçmenlerin beraberinde getirdikleri bir çesit olması da muhtemeldir. ANATOHUM Projesi kapsamında çeşide “Heybetli” ismi verilerek Türkiye’de yaygınlaşması sağlanacaktır.”

Tohumları gönderdi, ektik, fide yaptık, diktik ve sonuçlardan gayet memnun kaldık.  Yaprak yapısı da hayli ilginç; domatesten çok patatesi andırıyor. Bu yaprak tipindeki domateslere de “patates yapraklı” deniliyor.

4b

Tohum alacağımız için tam olarak olgunlaşmalarını bekleyip topluyoruz. Tohumunu alacağımız meyveleri ise çeşidin genel karakterini yansıtan irice ve basık yapılı olanlardan seçiyoruz. Aralarında 500-600 gramı bulanlar çok olduğu gibi geçenler de var.

5

Çok da etli bir domates. Bu nedenle ağırlığına göre en az tohum veren domatesimiz de o oldu.

4

Ana çeşitlerimizden biri olmaya aday bir diğer çeşit Rouge D’Irak. Tohumları Ağaçlar net “Tohum Paylaşım Etkinliği”nden geldi. Fransa’da yasayan Aziz Nael isimli bir Iraklı tarafından ABD’ye tanıtılan çok nadir dört çeşitten birisiymiş. Tohumu etkinlikte paylaşan kişi “Rouge D’Irak, savaş dolayısıyla tarımı durma noktasına gelmiş ve artık maalesef geleneksel türlerin pek yetiştirilemediği Irak’a ait. Hem lezzet hem de nesillerinin tehlike altında olmasından dolayı bu çeşide bahçenizde yer ayırmanızı tavsiye ederim.” notunu da düşmüş. Yalnızca bu nedenlerden dolayı paylaşmayı düşünmüştüm ancak verimiyle, şekerli ve kendine has tadıyla ve dayanıklılığıyla önümüzdeki yıl sayılarını arttıracağım bir çeşit oldu. Kabuğunun kalınlığı ise tek kusuru. Dert etmiyoruz.

Bu çeşide ait bazı bitkiler aşağıdaki gibi basık, orta boy meyveler verdiler:

6

Bazıları ise küremsi ve daha ufak meyve formlarına sahipti, bitkileri de diğerleri gibi boylanmadı.

7

Her iki formdan da tohum aldık. Aşağıdakiler önümüzdeki yılın etkinliğinde paylaşacağımız tohumları aldığımız meyvelerin bir kısmı. Sezon sonuna kadar değilse de bir süre daha tohum alma işlerimiz devam edecek.

8

Yine çok memnun kaldığımız bir diğer çeşit ise “Siyah Koyulhisar Domatesi” O da Ağaçlar net’in etkinliğinden geldi. Sivas’ın Koyulhisar ilçesinden geldiği bilgisi var ancak emin değiliz. Siyah domates olarak gruplanan domatesler çoğunlukla Rusya orijinliler. Amerika orijinli olanlar da var biraz ama şayet doğru ise Anadolu’daki tek örnek bu. Soruşturduk, Koyulhisar’ın ne gencinin, ne de yaşlısının böyle bir domatesten haberleri olmadığını öğrendik. Yine de, sağlamasını yapmak için, bu yazıyı okuyan ve Koyulhisarlı olan varsa, araştırmasını, soruşturmasını çok isterim.
Bahsettiğim bu çeşidi çok sevmemizin nedenlerine gelince. Yukarıda saydığım ölçüleri karşılamakla birlikte ağızda eriyen bir yapısı var ve gerçekten lezzetli. Tek kusuru çatlamaya çok müsait oluşu. Hasada geç kalındığı vakit hemen çatlıyor, suyu akıyor. Aşağıda, olgunlaşmış ama henüz çatlamamış olanlar görülüyor:

9

Bu domatesleri bir gün daha bıraktığınızda hemen hepsi çatlamış oluyor. Omuzlardaki yeşil renk ise tam olgunlukta dahi pek yok olmuyor. Lezzeti etkileyen bir faktör de değil zaten.

10

Bayramiç, Yeniköy oluşumundan arkadaşım Mustafa Alper Ülgen de yeni tohumlara çok meraklı. Bursa’da, pazarda yaşlı bir teyzeden aldığı Uludağ eteklerinde bir köyde yetiştirilen yerli domatesin tohumlarını ekmiş, memnun kalmış. Bu domateslerden birini tattığımda çok hoşuma gitmişti. Çocukluğumuzdan kalma bir tat. Tohumlarını alıp ektik bu sene ve o da önümüzdeki yıl arttıracağımız, sırık sistemi kurmadığımız bir yerde oturak olarak yetiştireceğimiz çeşitlerden biri olacak. Sezon başında çiçek burnu çürüklüğüne hassaslık gösterdiyse de sonrasında izi kalmadı ve bol bol ürün verdiler bize:

11

Aralarında hayli iri meyveler de çıktı. Aşağıdakiler 650 gr ila 860 gr arasında değişen ağırlıklara sahipler:

12Duvarın üzerine sarkanlara da bir bakmalı:

bursa

Görüldüğü gibi verimleri de keyifleri de yerinde. Aynı zamanda da etliler ve haliyle salçalık olarak uygun olacaklarını düşündüm ancak su oranları yüksek olduğundan düşündüğüm kadar uygun olmadıklarını fark ettik hemen ama yine de salçalık olarak kullandık, uzun sürdü, tadına ise diyecek yok.

13

Tüm kriterlere tik attıran diğer bir çeşidimiz de tohumu Burdur’dan gelen yerli bir domates. Aynı tohumlardan birkaç farklı tipte bitkiler geliştiyse de bunlar arasında pembe bir çeşit verimi ve iriliğiyle diğerlerinden sıyrıldı. Aşağıdaki meyve 1.150 gr. geldi ve meyvelerin çoğunluğu 500 gr ile 900 gr arasında değişti.

15Herhangi bir hastalık da görülmedi; bunlara çiçek burnu çürüklüğü de dahil, ki bizdeki yedi farklı çeşit “pembe”den yalnızca Çanakkale pembesi ve bu bahsettiğim pembe ilk meyvelerde dahi bu rahatsızlığın emarelerini göstermedi. Bu durumda Çanakkale pembesini de belirlediğim ana çeşitler kadar olmasa da yeterli miktarda yetiştirmek istiyoruz.

“Burdur Yerli Domates”in birkaç meyve ile birkaç açıdan görünümü de böyle; bu domateslerden biri hariç hepsi kiloluk meyveler:

16

Önümüzdeki yılın ana domates çeşitleri bu beş çeşitten ibaret şimdilik. Bu yıl yirmi beş çeşit denediğimizi yazmıştım; diğerlerinden bazılarını önümüzdeki yıl tekrar ekmeyeceğiz ama bazılarını ise az miktarda da olsa ekmekten vazgeçemeyeceğimizi anladık.  Onlar daha çok salataları süsleyecek veya atıştırmalık olarak kullanılacaklar. Biraz da onlara bakalım.
Hikayeye göre zamanında İstanbul yakınlarında bir manastırdan alınarak yurt dışına götürülen ve burada, yani Türkiye coğrafyasında kaybolduktan sonra geri gelen (Bize Ana Tohum projesiyle “Çizgili İstanbul” adıyla geldi) bu domatesleri bu yıl tohum paylaşımı için fazla sayıda ektiysek de önümüzdeki yıl azaltarak birkaç kök olarak yetiştirmeye devam edeceğiz. Dayanıklılar, lezzetliler ve görünüşleri çok güzel, albenisi olan meyveleri var:

17

Çiçek burnu çürüklüğüne karşı çok hassas olan İtalyan çeşit “San Marzano”ları ise bu hassaslıklarından dolayı yetiştirmeme kararı aldıysak da yarı gölgede olanlardan memnun kaldığımız için önümüzdeki yıl bir deney daha yapmaya karar verdik. Yine aynı sonucu alırsak yarı gölge yerlerde sorunsuzca yetiştirmeye devam edeceğimizi umuyoruz. Susuz yapılarıyla kurutmalık olarak çok iyiler. Sos ve salça yapımında da aynı nedenden dolayı iyi bir seçenek.

18

Bunlar da Çanakkale’nin yerli “San Marzano”ları. Yörede “Söbü Domat” deniliyor. Kurutmalık, sos, salça; yani aynı şekilde değerlendirilebilir. Tatları yavan olsa da verimliler. Karar veremedik, belki birkaç kök yetiştiririz.

19

Pembelere gelirsek, bu yıl yedi farklı pembemiz vardı, önümüzdeki yıl üçe düşürüyoruz. Bunlar, yukarıda ana çeşitlerden olan Heybetli ve Burdur yerli pembesiyle geçen yıl da yetiştirdiğimiz Çanakkale pembesi. Geçen yıl yetiştirip de bu yıl vazgeçtiğimiz bir pembe ise aşağıda görünüyor; veriminin tutarsızlığından ve çiçek burnu çürüklüğüne hassasiyetinden dolayı vazgeçtik ondan:

20

Çikolata çeri, kırmızı ve sarı armut domatesler ise salataları süsleme amacıyla kullanacağımız çeşitlerin başında geliyor. Çikolata çeriler lezzetleriyle ve verimleriyle vazgeçilmez bir çeşit. Aşağıdaki çerilerden ise geçtiğimiz yıl vazgeçmiş ve bu yıl ekmemiştik ama onlar bir yolunu bularak birkaç yerde çıkıverdiler, ellemedik, büyüdüler, hediyelerini verdiler:

21

Ampul veya armut formlu mini domateslere de bir bakalım. Lezzetleriyle şöyle böyle idare etseler de verimleri ve dayanıklı oluşlarıyla az da olsa yetiştirmeye devam edeceklerimizden olacaklar:

22

Kırmızılar gibi sarılar da öyle:

23

Bir de duyduğumuza göre orman perilerinin en sevdiği domateslermiş bunlar:

24

Vazgeçtiğimiz diğer çeşitleri detaylandırmıyorum. Aralarında lezzetli olup da çok verimsiz olanlar da var, hastalıklara çok hassas olanlar da, verimli ve dayanıklı olup da tadı yavan olanlar da var…
Bir de önümüzdeki yıl ilk kez deneyeceğimiz çeşitler de olacaktır ama ne olursa olsun domateste 12 çeşidi geçmek istemiyorum. Yani bu yıla göre yarı yarıya düşürme niyetindeyiz çeşitlerimizi. Hayırlısı.

NOT 1: Bu yazı sezon sonunda çeşitlere göre bitki başına verim bilgileriyle güncellenecektir.

NOT 2: Yukarıda bahsi geçen çeşitlerin çoğunu ve daha başka türde sebze, meyve tohumlarını “Ağaçlar net” te paylaşmaya başladık. Etkinlik kurallarını takiben talep edebilirsiniz. İlgili link:

http://www.agaclar.net/forum/2015-2016-tohum-paylasim-etkinligi-kataloglar/38070.htm

Reklamlar
Bu yazı Uncategorized içinde yayınlandı. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

16 Responses to “Domates Güzeli”

  1. sevgi yılmaz dedi ki:

    Merhabalar,
    Sizin sessiz takipçinizim. Ayrıca doğal bitkiler hastasıyım. Pazarda koylulere hep kızıyorum neden atalarınızın tohumlarını surdurmuyorsunuz da hibrit saçma sapan domates vs sebze yetiştiriyorsunuz diye. Artık pazardan bile almayıp kilometrelerce uzak köyde bulunan doğal yetiştirmeye çalışan koylulerden alıyorum.
    Sizden ricam ben de sizden birkaç domates turunun tohumunu rica etsem gonderebilirmisiniz?
    Sizi bu konuda çok takdir ediyor ve de imreniyorum. Dilerim sizin gibi insanlar çoğalır.
    En içten sevgilerimle…
    Sevgi

  2. Engin Sönmezoğlu dedi ki:

    Çok sevgili dostlarım,uzun zamandır yazılarınıza hasret kalmıştık. Elinize,kolunuza sağlık. Gelecek sene için,bir kaç çeşit tohum bana da ayırırsanız sevinirim. Sizleri,bilhassa ufaklığı çok özledim. Kısa zamanda görüşebilmek dileklerimle.

  3. taslibahce dedi ki:

    Engin hocam bekleriz; biz de geliriz, öyle uzaktan olmuyor 🙂

  4. murat metin dedi ki:

    merhaba isminiz volkan yalazay yalazaymi istanbul gaziosmanpaşa da çocukluğunuz oradami geçti

  5. Emel Çelik dedi ki:

    Orman perilerinin zevkine hayran kaldım. 🙂

  6. Hayal Ayaz dedi ki:

    Orman perileri ağızlarının tadını bilir 🙂 Emeğinize yüreğinize sağlık. Resimlere baktıkça gözümüz gönlümüz açılıyor yazılanları okudukça bilgileniyoruz. Sağolun..Bolluğunuz bereketli olsun.

  7. Çiğdem dedi ki:

    Burnuma mis gibi domates kokusu geldi 🙂

  8. nalan dedi ki:

    Eliniz kolunuz dert görmesin. Orman perisini de çok öperim yanacıklarından. Allah size güç kuvvet, sağlık versin de bizleri böyle ekrandan da olsa şenlendirin.

  9. ygurbuz dedi ki:

    Harika sonuçlar else etmişsiniz. Tebrikler. Paylaşımınız için de çok teşekkürler.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s